Bliksem

Je voelt het aankomen. De hemel wordt gitzwart. Dieren beginnen onrustig te worden. Dan barst het onweer boven je los. Een fantastisch en tegelijkertijd angstaanjagend schouwspel van oogverblindend licht en een oorverdovend lawaai, veelal gevolgd door een flinke plensbui!

Bij een zomerse onweersbui komt evenveel energie vrij als bij een explosie van 12.000 ton dynamiet. Bliksem verwarmt de lucht tot ongeveer 30.000°C. Dit is vijf keer zo heet als het oppervlak van de Zon. Jaarlijks worden wereldwijd vele honderden mensen dodelijk getroffen door de bliksem en breken er vele tienduizenden (bos)branden uit.

Terwijl u dit leest zijn er over de hele wereld ongeveer 2000 onweersbuien aan de gang. Omgerekend zijn er dan ongeveer 100 ontladingen per seconde! Dit zijn er meer dan 8 miljoen per dag.

Hoe ontstaat bliksem?

In een buienwolk (cumulonimbuswolk) botsen ijskristallen tegen elkaar door de sterke luchtstromingen in de wolk. Hierdoor wordt statische elektriciteit opgewekt. De onderkant van de wolk krijgt een negatieve lading terwijl de bovenkant en de aarde positief geladen zijn. Deze ladingen nemen steeds toe totdat de spanning hoog genoeg geworden is en er een ontlading in de vorm van bliksem plaats vindt.

Dit kan tussen wolken onderling gebeuren of tussen de wolk en de omringende lucht of tussen de wolk en de aarde. Bliksem slaat met zoveel energie in dat de grond tot ongeveer 1800°C verhit wordt in minder dan een honderdduizendste van een seconde.

Bij een inslag in droge zanderige grond, smelt het zand op het pad dat de bliksemstraal in de aarde volgt. Dit gesmolten en vervolgens weer gestolde zand wordt fulguriet of dondersteen genoemd. Bij sterrenwacht Mercurius wordt deze dondersteen tentoon gesteld.

Bolbliksem

Een bolbliksem is een atmosferisch verschijnsel waarvan de verklaring nog steeds niet bekend is. Een bolbliksem doet zich alleen voor bij onweer, vooral als het onweer zwaar is. Als dichtbij de bliksem inslaat blijft soms seconden lang een helder oplichtend object zichtbaar. Wat we van het verschijnsel weten is gebaseerd op de talloze verslagen van ooggetuigen.

De meeste waarnemingen zeggen iets over de afmeting, de baan en de kracht van de bolbliksem. De grootte is vrij gering, ongeveer vergelijkbaar met de omvang van een tennisbal en slechts zelden zo groot als een voetbal. Vaak wordt het verschijnsel waargenomen langs bovengrondse hoogspanningskabels of langs een dakgoot. Soms zweeft de bolbliksem door een straat. Meestal dooft de bol uit zonder schade aan te richten. In sommige gevallen is de bolbliksem met een explosie beëindigd en ooit kwam de bolbliksem in een regenton aan zijn einde; het water begon meteen te koken.

Bolbliksems kunnen ook binnenshuis doordringen en er zijn meldingen dat de bol via een schoorsteen, deur of raam binnenkwam. Tot de merkwaardige verhalen behoort het binnendringen via gesloten ramen, soms met schade, maar soms ook zonder enig spoor na te laten. Dit laatste sluit aan bij de theorie die veronderstelt dat de bolbliksem een elektronenwolk (plasma) is. Toch is ook die theorie twijfelachtig, omdat een elektronenwolk niet seconden lang kan blijven bestaan.

De meeste waarnemingen zijn gedaan in enkele seconden en onder gevaarlijke omstandigheden. Metingen of duidelijke foto’s van een bolbliksem bestaan niet. Dat maakt het moeilijk om verklaringen van dit verschijnsel te bevestigen of weerleggen. Pogingen om bolbliksems kunstmatig op te wekken hadden geen succes. Sommige deskundigen denken dat het gewoon een blikseminslag is, waarvan het beeld secondenlang op het netvlies blijft staan. Zeker is dat het hoogstens een bijverschijnsel is van een inslag.

Een verklaring (bron: NRC Handelsblad 5 februari 2000) van onderzoekers uit Nieuw Zeeland gaat ook uit van een blikseminslag. Als de hoeveelheid koolstof in de grond bij het inslagpunt 1 of 2 keer groter is dan de hoeveelheid siliciumoxide, ontstaat bij een temperatuur boven 3000 graden silicium of verbindingen daarvan. Heel kleine deeltjes hiervan vormen fijne dradennetwerken in de vorm van pluizige bollen. De energie die de bol doet gloeien is het gevolg van oxidatie. Bijna alle aspecten van bolbliksems kunnen hieruit verklaard worden: deze kan zowel als een nachtkaars uitgaan als eindigen in een explosie.

Een Nederlands bedrijf, genaamd Convectron N.V., heeft in 1985 geprobeerd om synthetische bolbliksems te maken en ze te stabiliseren omdat ze de theorie hadden dat de energiebron een vorm van kernfusie was. Ze probeerden dat door het maken van schakelvonken waarbij stromen van ongeveer 200.000 Ampère lopen. Hieruit is nooit een serieus resultaat gekomen.

Bron: Deze pagina, of een eerdere versie ervan, is overgenomen van de website van het KNMI.